Społeczeństwo
Ludzki mózg oszukuje jak AI. To dlatego kierowcy wjeżdżają pod pociągi
Opublikowano
13 minut temu-
przez
luzW Polsce zjawisko ślepoty sakadowej jest kompletnie nieznane. Nie mają o nim pojęcia ani policjanci drogowi, ani audytorzy bezpieczeństwa ruchu drogowego, ani egzaminatorzy, ani instruktorzy nauki jazdy, nie mówiąc już o przeciętnych kierowcach. Znają je za to… iluzjoniści. To ono odpowiada za to, że czasem ludzie wjeżdżają prosto przed pociągi na przejazdach kolejowych

Polska jest niestety rekordzistą Europy w dyscyplinie wjeżdżania pod pociągi. Sto kilkadziesiąt ofiar śmiertelnych rocznie. Dużo. Prawie co dziesiąty wypadek śmiertelny na drogach. Ale jeśli chodzi o szkody nimi wywołane to ewidentnie pierwsze miejsce.
Czy nowe przepisy, które weszły w życie 21 listopada, pomogą? Tak, szczególnie na przejazdach z rogatkami i półrogatkami. Tam – dzięki kamerom umieszczonym przez kolejarzy – mamy nieznany na świecie poziom nagranych popisów czystej bezmyślności kierujących. Ale na przejazdach strzeżonych tylko sygnalizacją, krzyżem świętego Andrzeja i znakiem stopu, radykalnej poprawy możemy się nie doczekać. Dlaczego? Bo kierujący wjeżdżają w takich sytuacjach pod pociągi na całym świecie. I to niezależnie od tego jak bolesne są przepisy tego zakazujące. Ten artykuł wyjaśni dlaczego tak się dzieje i dlaczego niewiele z tym możemy zrobić. Choć próbować można.
Patrzą, ale nie widzą
Sprawcy – jeśli uda im się przeżyć wypadek z pociągiem – kłamią albo mówią prawdę. Kłamał kierujący betonowozem, który we wrześniu wykoleił pociąg w Sokolnikach zabijając pasażerkę pociągu. Powiedział śledczym, że oślepiło go słońce, co było dość trudne, bo miał je za plecami. Najprawdziwszą prawdę, w którą nikt nie chce wierzyć mówią natomiast ci, którzy przyznają, że patrzyli ale nie widzieli.
Zjawisko ma nawet swój skrótowiec w nauce – LBFTS czyli Look But Fail To See. To sytuacja, w której kierowca fizycznie spogląda w kierunku zagrożenia, lecz jego mózg nie rejestruje tego obrazu.
Niestety zjawisko to, choć znane nauce od prawie 130 lat, w naszym kraju jest kompletnie nieznane. Nie mają o nim pojęcia ani policjanci drogowi, ani audytorzy bezpieczeństwa ruchu drogowego, ani egzaminatorzy, ani instruktorzy nauki jazdy, nie mówiąc już o przeciętnych kierowcach. Kto wie? Naukowcy zajmujący się fizjologią wzroku i… iluzjoniści.
Proszę wyobrazić sobie osobę, u której odkryto, że nerw wzrokowy przekazuje do płata potylicznego gdzie jest ośrodek przetwarzania obrazu zaledwie jedną piątą tego, co później przekazywane jest do naszej świadomości (całą resztę po prostu zmyśla). Co gorsza w ciągu całej doby, nie wliczając snu, przez łącznie pół godziny do 40 minut nerw wzrokowy nie przekazuje żadnych sygnałów. Po prostu nic, całkowita ślepota. Jeszcze do tego trzeba dodać, że ta istota kolory widzi tylko w wąskim kilkunastopniowym stożku, bo w pozostałym zakresie czopków czułych na kolory na siatkówce oka prawie nie ma. I gdy robi się ciemno, to kolory potrafią znikać w zupełnie nieoczekiwany sposób gdy zabraknie wystarczającej ilości lumenów…
Opisanie tej przypadłości bez kontekstu bez wyjątku wywoływało reakcję – temu kierowcy trzeba natychmiast odebrać uprawnienia, bo jest zbyt niebezpieczny na drodze. Biedny kaleka.
Rzecz w tym, że to opis każdego człowieka, który ma zdrowy wzrok.
Ślepota sakadowa
Zjawisko ślepoty sakadowej, albo bardziej fachowo – tłumienia sakadowego zostało opisane w 1898 roku przez Benno Erdmanna oraz Raymonda Dodge. Sakada to jeden z dwóch sposobów rozglądania się u naszego gatunku. Pierwszym jest oczywiście ruch całej głowy. Sakada to rzucenie okiem. Kameleon potrafi rzucić każdym okiem w inną stronę. Naczelne natomiast mają czopki i pręciki skoncentrowane w dołku środkowym siatkówki, więc by ostro coś widzieć muszą zafiksować na tym wzrok. Sakada niby jest błyskawiczna – trwa 20 do 100 milisekund, ale w każdej sekundzie wykonujemy ich kilka. I za każdym razem kiedy chcemy gdzieś popatrzeć nasza świadomość wysyła jednocześnie dwa impulsy – pierwszy do mięśni poruszających gałką – rzuć okiem, a drugi do płata potylicznego – nie przetwarzaj obrazu. Powód jest oczywisty – podczas sakady ruch jest tak szybki, że nawet gdyby próbować wyświetlić obraz byłby on rozmyty. Dokładnie tak, jak wygląda krajobraz za oknem pędzącego pociągu. Przetwarzanie takiego obrazu jest bez sensu, zużywałoby tylko energię a nie przynosiłoby żadnej sensownej informacji.
Co zatem robi z tym ludzki mózg? W uproszczeniu – składa ostry obraz z klatki początkowej i końcowej w najbardziej prawdopodobny obraz. Nasz mózg po prostu zmyśla to co powinno się znajdować w miejscu na które patrzymy.
Konsekwencje tego, że to co dociera do naszej jaźni nie jest tym co jest w rzeczywistości w dalekiej przeszłości nie były niebezpieczne. Życie toczyło się zdecydowanie wolniej. Chwilowa ślepota sakadowa była ewolucyjnym kompromisem między kosztownym energetycznie rozbudowywaniem naszych zdolności do widzenia a możliwością przeżycia. Wyewoluowała za to zdolność reagowania na ruch w strefie nieostrego widzenia, która w naszym przypadku obejmuje większość tego co widzimy. Nie mamy wzroku tak dobrego jak ptaki, bo nasz tryb życia na sawannie tego nie wymagał, a patrzenie zużywa straszliwe ilości energii. Nasz mózg, który waży dwa procent masy ciała zużywa jej 20 proc. A obsługa samego wzroku pochłania 44-50 proc. energii jaką dostarczamy do mózgu.
Sposób, w jaki funkcjonuje wzrok był wystarczający dla życia łowcy-zbieracza (a później rolnika). W cywilizacji technicznej może zabijać. I to robi. Nie tylko na przejazdach kolejowych.
Wystarczy, że mózg podczas przetwarzania obrazu przed i po sakadzie uzna, że nadjeżdżający z boku pociąg nie pasuje do rzeczywistości i nam go po prostu nie wyświetli. W identyczny sposób nasz mózg może nas oszukać usuwając zbliżającego się do skrzyżowania motocyklistę, rowerzystę, pieszego, a nawet całkiem duży, ale szybki samochód. Można więc patrzeć i mimo dobrej woli nie widzieć. I nie dotyczy to tylko sakad.
Skoro widzenie zabiera tak dużo energii (w przeszłości deficytowej), to nasze ciała będą nieświadomie robiły wszystko, żeby zużycie energii zminimalizować. Więc mózg będzie optymalizować procesy do momentu gdy optymalizacja będzie zagrażała istnieniu gatunku. Dlatego mózg nie przetwarza wszystkich obrazów docierających do oczu z taką samą dokładnością. Działa jak reflektor, który oświetla tylko wybrany fragment rzeczywistości, a resztę pozostawia w cieniu. Całą resztę zmyśla. Jak na przykład kolory w strefie nieostrego widzenia. To energetycznie jest tańsze niż utrzymywanie kolejnych milionów pręcików.
Przypuszczam, że naukowcy którzy całkiem niedawno odkryli, że nerw wzrokowy przesyła pięć razy mniej impulsów niż ośrodek wzroku do świadomości, byli w niezłym szoku. Zdecydowaną większość tego co widzimy zmyśla nasz mózg.
Ślepota pozauwagowa
Pal licho kolory. Optymalizując widzenie ewolucja „wymyśliła” też inne niebezpieczne rzeczy – ślepotę pozauwagowa (ang. inattentional blindness). To ona odpowiada za wypadki polegające na najechanie na stojące lub wolniejsze pojazdy. Ta ślepota również bierze się ze skłonności do oszczędzania energii – to zjawisko psychologiczne polegające na niezauważeniu wyraźnie widocznego obiektu znajdującego się bezpośrednio w naszym polu widzenia. Dzieje się tak wtedy, gdy nasza uwaga jest mocno skupiona na innym zadaniu lub elemencie otoczenia. Spojrzałeś na ekran telefonu, żeby odczytać nadchodzące powiadomienie? Jest duża szansa, że gdy wrócisz do patrzenia na drogę to mózg pokaże ci najpierw poprzedni widok pustej drogi.
Jedziesz drogą szybkiego ruchu, co jest czynnością nudną i monotonną – twój mózg będzie wyłączał z widzenia elementy, które uzna za nieistotne. Na przykład stojące przy krawędzi pasa ruchu samochody służby drogowej. Najeżdżanie na poduszki zderzeniowe i samochody służb jest „sportem” uprawianym na całym świecie, nie tylko w Polsce.
Czasem opisywane jest to jako hipnoza autostradowa. Podczas nudnej jazdy mózg jeszcze bardziej zawęża pole widzenia. Wzrok kierowcy skupia się wyłącznie na jednym punkcie na horyzoncie. Widzenie peryferyjne ulega rozmyciu, przez co trudniej dostrzec auta włączające się do ruchu lub zmieniające pas. Mózg filtruje obraz i odrzuca elementy, których się na autostradzie nie spodziewa. Co gorsza – potrafi wyłączyć nie tylko widzenie ale również procesy myślowe. Każdy z nas to przeżył – po przejechaniu długiego odcinka ma luki w pamięci. Po wyjściu z tego stanu kierowca często nie pamięta ostatnich kilkunastu kilometrów trasy. Przejechał drogę posługując się jedynie wyuczonymi odruchami.
Ślepota zmiany
Niestety, to nie koniec niebezpiecznych zjawisk związanych z niedoskonałością wzroku – jest jeszcze ślepota na zmiany (ang. change blindness). To zjawisko percepcyjne polegające na niezauważeniu nawet bardzo dużych modyfikacji w polu widzenia. Dzieje się tak wtedy, gdy zmianie towarzyszy krótkie zakłócenie obrazu lub odwrócenie uwagi. Jak to działa? Mózg nie zapisuje szczegółowej fotografii całego otoczenia, lecz tworzy jedynie ogólny szkic sceny. Szczegóły pobieramy na bieżąco dopiero wtedy, gdy skierujemy na nie wzrok. W normalnych warunkach każda nagła zmiana przyciąga nasz wzrok dzięki wykrywaniu ruchu. Jeśli jednak zmiana zajdzie w trakcie mrugnięcia okiem, cięcia filmowego czy zasłonięcia widoku, ten automatyczny alarm nie zadziała. Czyli coś najbardziej naturalnego, jak nawilżanie powierzchni oka podczas mrugania może nas w ruchu drogowym zabić. I często zabija.
Innym niebezpiecznym zjawiskiem jest ślepota zmierzchowa, ale tym tematem akurat portal BRD24 już się zajmował [Czytaj o kierowcy uniewinnionym od śmiertelnego wypadku, dzięki zjawisku Purkiniego].
Wracając do wypadków na przejazdach kolejowych – najważniejsze jest to, co mówią sprawcy. A mówią: LBFTS – patrzyłem ale nie widziałem go. I to nie jest wymówka. To prawdziwy opis rzeczywistości. Niestety w Polsce o ślepocie sakadowej nie tylko się nie mówi, ale niezwykle niska jest świadomość tego zjawiska.
Receptą jest ruch całej głowy
Na świecie nie jest zdecydowanie lepiej. Zjawiskiem najpierw interesowała się armia – w Wielkiej Brytanii już w latach 50. zaczęto od szkolenia pilotów myśliwskich (choć przed wojną już w Dęblinie uczono polskich adeptów lotnictwa charakterystycznego skanowania przestworzy nie za pomocą sakad, ale ruchów całej głowy).
W latach 90. o ślepocie sakadowej zaczęto wspominać w środowisku instruktorów nauki jazdy ale dopiero w 2014 roku termin saccadic masking na stałe wszedł do materiałów szkoleniowych dla instruktorów ADI, do kampanii organizacji takich jak Road Safety GB oraz debat w brytyjskim parlamencie. Od tego czasu technika „zatrzymania wzroku” w trzech punktach przed wjazdem na skrzyżowanie jest standardowo nauczana w wielu brytyjskich szkołach jazdy jako sposób na obejście ograniczeń ludzkiego wzroku.
Śladem Brytyjczyków poszli Holendrzy, Australijczycy, Nowozelandczycy, Kanadyjczycy, Szwedzi i Duńczycy.
Szczególnie przypadek duński jest ciekawy, ponieważ tam podjęto próby infrastrukturalnego poradzenia sobie z tym problemem. Dotychczas inżynierowie drogowi dążyli do tego by formować skrzyżowania tak by wloty były pod kątem prostym, żeby ułatwić rozglądanie się. Duńczycy testują rozwiązanie niezgodne ze zdrowym rozsądkiem – przebudowali niektóre skrzyżowania tak by wloty były pod kątem ostrym – z jednej strony nie trzeba wykonywać sakady, żeby zobaczyć zbliżające się pojazdy, a z drugiej kąt jest tak ostry, że nie da się wykonać wyłącznie sakady – trzeba mocno skręcić szyją. I to działa. W tych miejscach spadła ilość zdarzeń, choć kierujący odczuwają nowe skrzyżowania jako niewygodne i niebezpieczne.
Duńskie doświadczenia pokrywają się z badaniami wskazującymi, że miejsca gdzie jest znakomita, niczym nieograniczona widoczność w każdą stronę są miejscami gdzie dochodzi do niebezpiecznych wypadków. Jeszcze kilka lat temu tłumaczono to wyłącznie tym, że kiedy kierujący czuje się bezpiecznie i ma złudne poczucie że wszystko widać to jest skłonny pojechać szybciej i bardziej agresywnie. Jeśli do tego dodamy jeszcze ślepotę sakadową (i inne ślepoty) to mamy już pełne wyjaśnienie tego niezgodnego z intuicją zjawiska.
Niestrzeżone przejazdy kolejowe w Polsce zwykle są pod kątem prostym, zarządcy infrastruktury kolejowej czasem aż do przesady poprawiają widoczność wycinając wszystko jak leci, gdy tymczasem problem tkwi w defektach ludzkiego zmysłu wzroku.
Jestem przekonany, że nowe przepisy dotyczące nieprawidłowych zachowań na przejazdach strzeżonych poprawią sytuację. Pewność poniesienia konsekwencji w przypadku niestosowania się do przepisów przynosi zawsze poprawę bezpieczeństwa. Jednak co do przejazdów niestrzeżonych mam duże wątpliwości. Tu będzie decydowała ślepota, a nie ryzyko bycia zmandatowanym i pozbawionym prawa jazdy przez policję. Choć chciałbym się mylić.
Potrzeba nam zmian w Polsce
Wnioski? Powinniśmy pójść drogą brytyjską i niezwłocznie włączyć do programu szkoleń kierowców naukę tych fizjologicznych ograniczeń. I przede wszystkim – rozpocząć kampanie informacyjne skierowane do doświadczonych kierujących, którzy nie mają żadnej świadomości tego, że przez ponad pół godziny dziennie są kompletnie ślepi i że patrzenie nie oznacza automatycznie widzenia.
Wiem, że to popsuje robotę iluzjonistom, prestigitatorom i oszustom karcianym, którzy po prostu wykorzystują defekty ludzkiego wzroku do zarabiania pieniędzy, ale życie kierujących na przejazdach, motocyklistów i rowerzystów jest warte uświadomienia, że nasz mózg bardzo często zmyśla to czego nie ma, a czasem nie widzi tego co jest.
Tomasz Tosza
Autor jest zastępcą dyrektora Biura Zarządzania Ruchem Drogowym (BZRD) Urzędu m.st. Warszawy



